पैठणी सारेस (मराठी: पैठणी) आणि महाराष्ट्रातील औरंगाबाद

खालील काही छोट्या लिपिक-अपच्या खाली पोस्ट केलेल्या या सुंदर पैठणी सारीज पहा.

भारतीय संस्कृतीचा एक अविभाज्य भाग आहे. हे केवळ भारतीय राज्यांमध्ये लोकप्रिय नाही, खरं तर जगभरातील असंख्य महिला भारतीय साडींच्या सौंदर्याने मोहक आहेत, आणि परिणामी त्यांच्या साखळीवर सारीचे अधिक तुकडे जोडतात. भारतीय संस्कृतीत विविध विदेशी विणकर परंपरांना जन्म दिला आहे. महाराष्ट्रातील पैठणी ही बुद्धिमत्ता तंत्रांपैकी एक आहे. पैठणीची पारंपारिक हस्तकला 200 ई.पू. पर्यंत होती आणि आजपर्यंत ही विवाह, धार्मिक व सामाजिक कार्ये दरम्यान महाराष्ट्रीयन स्त्रिया मोठ्या प्रमाणात परिधान करतात. याशिवाय, या साडींना कौटुंबिक परिवाराची मौल्यवान संपत्तीदेखील मानली जाते, कारण महाराष्ट्रच्या सासू त्यांच्या सासूबाईंना जातात.

अतिशय रेशमी रेशीमाने बनविलेले, पैठणी सारीसभारतातील सर्वात श्रीमंत आणि समृद्ध सारी मानले जातात.

पैठणीला आडवा चौकोनी डिझाइनची सीमा आणि एक पळू डिझाइन केलेले मोर डिझाइन आहे. साध्या तसेच स्पॉट डिझाइन उपलब्ध आहेत. इतर जातींमध्ये, एकल रंगीत तसेच कॅलिडोस्कोपिक रंगीत डिझाइन देखील तितकेच लोकप्रिय आहेत.

पैठणी बुडवण्याच्या पुनरुत्थानामध्ये, उत्पादन निर्यात गरजेच्या दिशेने होते, तर सरेस केवळ श्रीमंत परिष्कृत खरेदीदारांसाठी तयार करण्यात आले. पैठणी एक कापूस बेस पासून रेशीम बेस विकसित. आजच्या दिवशी पैठणीची कापूस नाही. चीनमधून रेशीम आयात करण्यात आला होता. आजच्या काळात पैठण बंगलोरहून रेशीम खरेदी करतो.

अजंता गुंफांच्या निकटतेमुळे बुद्ध चित्रांचे प्रभाव बुद्धिमत्ता असलेल्या पैठणीच्या स्वरूपात सहजपणे पाहिले जाऊ शकते.
वास्तविक पैठणी साडी कशी ओळखावी ?? पैठणी साडीचा मुख्य भाग हा हाताने विणलेला पल्लू आणि सीमा आहे. वारा आणि धातूच्या थ्रेडच्या दरम्यान बुडलेले हे साडी जवळजवळ साडीच्या उलट बाजूने चेहरा डिझाइनचे दर्पण प्रतिमा तयार करतात.हस्तनिर्मित आणि मशीनने बनवलेले पैठणी सारीजयांच्यात हा फरक आहे, जिथे साडेच्या उलट बाजूने थ्रेडचे जाळे असेल.

पैठणी हा महाराष्ट्राचा मानबिंदू. पूर्वी पदरावर पोपट आणि मोर इतकेच डिझाइन्स असत. आता पदरावरच नाहीतर काठावरही पानाफुलांची नक्षी , वाद्ये असं काहीकाही दिसून येतं. आंतरजालावर थोडं गुगगलंत तर पुन्हा एकदा पैठणी घ्यायचा मोह व्हायचा राहणार नाही.

पदराच्या लांबीवर पैठणीची किंमत ठरते. तसंच पारंपारिक पैठण्या या नवीन पानाफुलांच्या पैठणीपेक्षा तुलनेने स्वस्त असतात. फक्त नुसतीच हौस करायची असेल तर सेमीपैठणीचा पर्यायही आहेच. फक्त कृत्रिम रेशमातली पैठणी कुणी दुकानदार गळ्यात मारत नाही ना याकडे लक्ष द्यायला हवं

पैठणीची शान

पैठणी हा महाराष्ट्रातील सर्वच लहान-थोर स्त्रियांचा जिव्हाळ्याचा विषय

मे महिना म्हणजे लग्नसराईचा काळ. लग्न कितीही आधुनिक पद्धतीने करायचं ठरवलेलं असलं किंवा कुछ हटके असं म्हणत वेगळेपणा शोधायचा असला तरीही पारंपरिक कपडय़ांशिवाय लग्नाला मजा नाही. त्यातून मराठमोळी पैठणी तर लग्नाला हवीच. म्हणूनच पैठणी हा महाराष्ट्रातील सर्वच लहान-थोर स्त्रियांचा जिव्हाळ्याचा विषय. पदरावचे सोनेरी मोर, आकर्षक रंगसंगती आणि ते वैशिष्टय़पूर्ण काठ ही पैठणीची ओळख. पैठणी म्हणजे साडय़ांची राणी. त्यामुळे लग्नात ती हवीच. हल्ली तर पैठणी खरेदी हा लग्नापूर्वीचा एक सोहळा होऊन बसला आहे.

पैठणीचं शाही रूप नजरेत भरतं हे खरं, पण या सुंदर साडीचे भाव ऐकून आपले डोळे पांढरेही होतात. तीन हजार ते तीन लाखांच्याही पुढे एवढय़ा रेंजमध्ये पैठणी विकली जाते. नेहमी आपल्या मनात विचार येतो की, ही साडी एवढी महाग का असते? सेमीपैठणी म्हणजे नेमकं काय? पैठणीच्या किमतीत एवढी तफावत का, खरी पैठणी कशी ओळखायची? एवढे पैसे मोजायचे म्हणजे ओरिजनल साडी मिळेलच याची खात्री काय? या सगळ्या प्रश्नांची उत्तरं आपली लाडकी पैठणी कशी तयार होते हे समजून घेतल्यावर आपलं आपल्यालाच नक्की कळेल. याविषयी येवल्याच्या मास्टर कारागीर विनायक ठाकूर यांनी ‘व्हिवा’ला माहिती दिली.

पारंपरिक पैठणीवर मोराची नक्षी असते, पण आताच्या काळात फुलं- पानांची, कोयऱ्यांची डिझाइन्सदेखील असतात. पोल्का डॉट्सचं डिझाइन हल्ली पैठणीतही दिसू लागलं आहे. पैठणीचे पारंपरिक रंग गडद असतात. पैठणी रंग म्हणजे मजेण्टा. याशिवाय निळा, मोरपंखी, वांगी, चिंतामणी, पिवळा, मोतिया, हिरवा, कुसुंबी हे पैठणीचे पारंपरिक रंग आहेत. चंद्रकला म्हणजे काळा रंग, नीलिगुंजी म्हणजे निळा रंग अशी काही रंगांवरून पैठणीला मिळालेली स्थानिक नावं प्रसिद्ध आहेत. सध्याच्या काळात पैठणी या पारंपरिक रंगांव्यतिरिक्त इतर रंगांमध्येही बााजारात येऊ लागली आहे. लग्नसराईच्या हंगामात मुंबईत पारंपरिक रंगांना आणि मोटिफ्सनाच पसंती दिली जाते, अशी माहिती निलेश नागपुरे यांनी दिली. ‘आम्ही येवल्यावरून पैठणी तयार करून घेतो. हातमागावरच्या अस्सल पैठणीला मागणी आहे. यंत्रमागावर विणलेल्या साडय़ा जास्त काळ टिकत नाहीत, या उलट हातमागवरच्या साडय़ा वर्षांनुवर्षे टिकतात’, असं नागपुरे यांनी सांगितलं.

पैठणी महाग का?

खरी पैठणी हातमागावर बनवली जाते.
हातमागावरची साडी म्हणजे धागान् धागा हातमागावर विणलेला असला पाहिजे. अशी साडी तयार व्हायला सहा महिन्यांपासून ते कधी कधी १८ महिन्यांपर्यंतदेखील वेळ लागू शकतो.
पैठणीतलं काम बारीक असेल तर, दिवसातले बारा तास काम केल्यावर फक्त ०.५० सेंटीमीटर ते ०.७५ सेंटीमीटर एवढं डिझाइन विणलं जातं. पैठणीचा पदरच सर्वसाधारणत दहा ते तीस इंचांचा असतो, म्हणजे साडी विणायला किती वेळ लागेल याचा अंदाज येईल.
पूर्वीच्या काळी पारंपरिक पैठणीवर खऱ्या सोन्याची जर वापरली जायची. चांदीचा वापरही पैठणी विणताना केला जात असे. पण आता मात्र खऱ्या सोन्याच्या किंवा चांदीच्या तारा वापरल्या जात नाहीत.
अजूनही खास मागणी असेल तर खऱ्या सोन्याच्या- चांदीच्या पैठण्या तयार करून दिल्या जातात, पण त्यांची संख्या फारच कमी असते.
हातमागावर विणलेल्या पैठणीची किंमत चार- चाडेचार हजारांपासून ते सहा लाखांपर्यंत आहे. नक्षीकाम कसं, मोर किती मोठे, मोरांची संख्या, रेशीम कुठलं यानुसार हे दर बदलतात.

खरी पैठणी ओळखायची कशी?

खरी पैठणी आणि सेमीपैठणीमधला फरक साडी उलटी करून बघताना समजू शकतो.
पैठणीवरचं जरीचं विणकाम, मोर, नक्षीकाम उलट बाजूने बघताना मशीनवर केलेलं विणकाम वेगळं दिसतं. हातमागावर विणलेली साडी उलटय़ा बाजूनेही वेगळी दिसत नाही.
हातमागावर विणलेल्या साडीची बॉर्डर पुढून मागून दोन्ही बाजूने सारखीच दिसते, तर सेमीपैठणीमध्ये मागच्या बाजूला जाळी दिसते.
कधी संपूर्ण पैठणी हातमागावर- त्यातही प्लेन लूमवर विणली जाते तर, कधी कधी साडीची बॉर्डर डॉब्बी लूमवर विणली जाते.